Waar is Harry Mulisch gebleven?

Kan onze geniale Mulisch zich niet uitspreken over de crisis? Hij weet toch wel dat de crisis van de jaren dertig tot zijn gedoemde lot van de oorlog heeft geleid?

Dit blog gaat nu een onverwachte wending maken.

Schmull is weer in vorm in zijn bijdrage bij Inveztor. Jammer dat hij geen echt gevaar en probleem ziet bij de overbevolking van de aardbol, maar ja, je kunt niet overal gelijkwaardig van geest zijn. Een gedeeltelijke gelijkwaardigheid is al heel wat, want gelijkwaardigheid in kennis over Gerard Joling en of Gordon is en nep gelijkwaardigheid; een vervelende gewoonte van de massamedia.

Harde noten kraken.

Wie ziek is, hoopt beter te worden. Zelfs de kist van Pandora bevatte, naast alle narigheid, wel degelijk een kostbare schat: hoop. Hoop kijkt vooruit en doet de realiteit even vergeten. Maar hoop is geen beleggingsstrategie.


Keert straks de tijd van onbeperkte kredietgroei weer terug? Het zal een ijdele hoop blijken. De centrale banken kunnen de geldhoeveelheid flink laten stijgen, maar al dat geld heeft weinig zin als het niet wordt uitgeleend en niet terecht komt in de echte economie. Dat geld verdwijnt dan in een bodemloze put. De omloopsnelheid van het geld daalt.

Geldverstrekkers onzeker
Het ligt niet aan de vraag naar krediet, want die is bijna onbeperkt. Maar in een tijd van dalende prijzen van activa, hogere faillissementen en grotere werkeloosheid zijn de geldverstrekkers onzeker geworden over de terugbetaling van krediet en rente. De monetaire reflatie in Japan van 300% in 2001-2002 had ook geen herleving van de economische activiteit tot gevolg. Opeens werkt het Ponzi schema van eeuwige financiering en herfinanciering niet meer, want het geloof daarin is verdwenen. Zelfs met de verwijdering van alle giftige activa uit het financiële systeem zou het kredietklimaat amper doen opklaren want er is al teveel schuld. In een diepe recessie breiden zich trouwens giftige activa steeds verder uit en die giftige activa worden alsmaar giftiger. Bovendien zien kredietwaardige debiteuren weinig heil in het opnemen van krediet in een tijd dat er weinig mogelijkheden zijn voor winstgevende investeringen. De kredietzeepbel is uit elkaar gespat en het oude model is voorlopig voorbij.

Vertrouwen in debiteur
Waarom is er ‘teveel’ schuld in het systeem? Die grens wordt bereikt zodra het vertrouwen verdwijnt in de solvabiliteit van de debiteur. Men kan tijdelijk zwakke partijen met kunst en vliegwerk overeind houden, maar uiteindelijk moet men die strijd staken en overgaan tot sloop. Dan pas kan de heropbouw beginnen. Er zijn nu eenmaal grenzen aan alle reddingsacties, omdat de kosten te hoog blijken.

Implosie kredietpiramide
Wat zich momenteel afspeelt is het begin van een implosie van de kredietpiramide van de laatste zestig jaar. Er is sprake van een netto inkrimping van geld en krediet, ondanks de verwoede pogingen van de overheid. Dat komt omdat het door krediet gecreëerde geld vele malen groter is dan dat gecreëerd door de overheid. De totale schuld is een veelvoud van de totale geldhoeveelheid. Een groot gedeelte van die schuld was te danken aan derivaten die op hun laatste benen lopen. Het leek er even op, dat bijna iedereen eeuwig van de welvaart kon blijven genieten .

Overheidsgaranties
In Amerika alleen al is het bedrag van reddingsacties en garanties tot nu toe opgelopen tot $ 13.000 miljard (bijna zo groot als het jaarlijkse Bruto Nationaal Product) maar tegelijkertijd is de premie van de kredietverzekering op Amerikaanse overheidsobligaties verveertienvoudigd. Dit is een vroege waarschuwing. De crisis wordt nog zwaar onderschat omdat duizenden miljarden aan activa nu versneld in moeilijkheden geraken. Het lijkt een misvatting om erop te rekenen, dat de steunacties oneindig door kunnen gaan. Men zal tot de ontdekking komen dat de stimuleringsacties van de overheid dit keer weinig effectief zullen zijn. De schuldafbouw is een onvermijdelijke voorwaarde voor een nieuwe cyclus.

Deflatie
Moeten beleggers zich dan steeds meer voorbereiden op een voortdurende netto inkrimping van geld en krediet (deflatie) totdat de schuld als percentage van de totale economie weer terug is op het niveau van tien of twintig jaar geleden? In zo’n scenario is de vrees voor inflatie, laat staan hyperinflatie, zeer voorbarig. Het valt niet mee om te wennen aan een periode, die volledig tegengesteld is aan de laatste zestig jaar. Bijna niemand is voorbereid op een tijd zonder inflatie. Daarom worden risicovrije beleggingen met relatief veilige inkomsten onweerstaanbaar.

Rente staatsobligaties omlaag
Dit zou betekenen dat de rente op overheidsobligaties voorlopig blijft dalen, ook al zou de overheidsschuld als percentage van het BNP torenhoog stijgen. In Japan is dat percentage een ongelofelijke 250%, maar de bullmarkt in obligaties is al achttien jaar aan de gang. Dit percentage is in andere landen nog maar een fractie hiervan. De druk bij pensioenfondsen om het percentage aandelen te verminderen ten gunste van obligaties zal toenemen. De baby boomers die met pensioen gaan zullen risicovolle beleggingen willen vermijden. En de kinderen die hun ouders in moeilijkheden hebben zien komen, zouden wel eens ‘de conservatieve generatie’ kunnen worden waarbij sparen en niet extravagante consumptie voorop staat. De ballon van ‘pseudo-welvaart’ is doorgeprikt.

Te vroeg voor aandelen
Het lijkt nog veel te vroeg voor een langdurige belegging in aandelen omdat de wereldeconomie nog lang niet stabiel is. Vooralsnog zijn de vooruitzichten voor de wereldhandel uiterst somber en er is geen pijl op te trekken wanneer de winstgevendheid van het bedrijfsleven een terugkeer tot aandelen als belegging rechtvaardigt. Er is nog tijd genoeg. Deelname aan de tijdelijke herstelpogingen, die soms indrukwekkend zijn, is alleen aan professionals weggelegd. Maar alles wijst op een gemiddelde daling van 75%-90% vanaf de top in 2007, met een dividendrendement van 10 % (na de komende dividendverlagingen) voordat de ellende is verdisconteerd. Juist, Roubini en Faber klinken nog te optimistisch. Maar de echte bodem wordt pas bereikt als niemand meer geïnteresseerd is in de aandelenmarkt. Dan heeft CNBC nog maar eenmaal per week een uitzending en niet 24 uur per dag.


Heeft u nog geen abonnement op de Schmull nieuwsbrief? Wilt u vroegtijdig op de hoogte zijn van de belangrijkste trends, klik dan hiervoor een jaarabonnement op de Schmull nieuwsbrief. Voor slechts € 299 een jaar lang de visie van Schmull op relevante trends. Abonnees van De Kapitalist betalen voor de Schmull Nieuwsbrief slechts € 149.


Bankrun
Maar het is ook duidelijk dat er straks hele harde noten moeten worden gekraakt. Opeens zijn beperkingen op de geldopname van bankrekeningen niet meer ondenkbaar. Ook behoren deviezencontroles en landenfaillissementen tot de mogelijkheden. Het vertrouwen raakt zienderogen zoek. De Level 3 activa (welke niet kunnen worden gewaardeerd) van het gehele bankwezen bedragen gemiddeld 150% van het eigen vermogen . Men kan terecht twijfelen aan de solvabiliteit van de grootste vijftien banken in Amerika en Europa. De garantieschema’s voor deposito’s zijn eenvoudigweg niet geloofwaardig en zullen slechts tijdelijk een bankencrisis kunnen bedwingen. Een bankrun zou trouwens veroorzaakt worden door instituten en bedrijven, die grote bedragen ‘onverzekerd’ op deposito hebben staan. Men kan nu een rechtstreekse rekening openen bij de centrale banken zelf.

Dollar sterker
De kans op een relatief sterkere dollar is wel degelijk toegenomen. Meer dan driekwart van de schuld in de wereld is in dollars en deze short zal mettertijd moeten worden gedekt zodra de schuldafbouw zich noodgedwongen doorzet. Dan ligt pariteit van dollar en euro voor de hand.

Goud en zilver
Deze systeemcrisis, die zijn climax nog niet gezien heeft, zal enorm positief blijken voor goud en zilver. Opvallend is dat de vraag naar fysieke beleggingen fenomenaal is omdat men begint te twijfelen aan de papieren beloftes van levering. Wie weet: een force majeure is niet uitgesloten zoals bij Nikkel in 2006 toen men niet kon voldoen aan fysieke levering en de handel moest worden opgeschort. Neem dus geen genoegen met een substituut zoals een certificaat.

Politieke onrust in de komende harde tijden moet niet worden uitgesloten. De aantrekkingskracht van een leven op het platteland, waar iedereen elkaar kent, zou groter kunnen worden. Men zal rekening moeten houden met meer risico in stedelijke agglomeraties, die van tijd tot tijd zouden kunnen ontploffen.

Maatschappij op de schop
Uiteindelijk zijn we waarschijnlijk op weg naar een maatschappij die op een andere leest is geschoeid dan die van de afgelopen vijfentwintig jaar. Groei en winst komen noodgedwongen op de tweede plaats, terwijl sociale verhoudingen, gezondheidszorg, kunst, sport, onderwijs, luchtvervuiling en klimaatverandering een grotere rol toebedeeld zouden kunnen krijgen. Maar het betekent ook dat iedereen een stap terug zal moeten doen waarbij materiele beloftes op de lange baan zullen moeten worden verschoven.

Diederik Schmull

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in oud-vkblog. Bookmark de permalink .

3 reacties op Waar is Harry Mulisch gebleven?

  1. Deflatie kennis zegt:

    beste H.
    Goede redenen waarom deflatie de hyperinflatie tegenhoudt. Zie artikel.
    Hyperinflatie = Hyperillusie
    De eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik fout was vorig jaar, en het jaar ervoor, en het jaar ervoor. Ik geloofde namelijk dat met de exploderende prijzen in vastgoed, grondstoffen, de beurs, obligaties en kunst, en dit wereldwijd, we aan het evolueren waren naar een hyperinflatie zoals in de Weimar Republiek in Duitsland van de jaren 20, of Zimbabawe vandaag.
    Vele helden van me klaagden keer op keer over excessief ‘money printing’ van de Fed, en ‘too cheap credit’ waarbij men er regelmatig op wees dat uiteindelijk ‘Dollar Helicopter Ben Bernanke’, de voorzitter van de centrale bank, zoveel dollar briefjes kan uitstrooien over de massa als hij wil en interest voeten op nul kan zetten, wat een deflatie toch wel zeer onwaarschijnlijk maakt. Ik geloofde ook dat we in een enorme grondstoffen cyclus zaten en dat de prijs van olie geen 150 dollar maar 300 dollar zou worden. De piek olie theorie hield me dus ook volledig in de ban.
    Ik was me wel bewust van het bestaan van Robert Prechter zijn boek ‘Conquer The Crash’, die wees op een grote deflatie die eraan kwam en volgde ook de commentaren van Safebank, die in dezelfde richting dacht. (Safebank moet je email sturen om toegang te krijgen tot hun rapporten, een aanrader.) Maar ik verwierp ze, net zoals Jim Puplava deed in weer een schitterend interview met Prechter. Want, hoe kan er nu deflatie komen als er steeds meer geld en credit in omloop komt? Bovendien, die deflationisten kwamen telkens opdagen en het einde van de wereld verkondigen wanneer er een crash is, zoals tijdens de dotcom crash. Om dan later te zien dat alles weer herpakte en de prijzen terug overal zwaar omhoog gingen.
    Uit dit alles besloot ik dat goud een goede beschermer zou zijn. Omdat ik geloofde dat goud een goede beschermer was tegen hyperinflatie. Ik dacht ook dat goud in een deflatie niet goed zou scoren en dus hield ik wat cash aan, je weet maar nooit, maar truth be told, indien die inflatie nog lang zou aanhouden zou ik steeds minder cash gaan hebben.
    Mijn goede resultaten van 2008, heb ik dus vooral te danken aan geluk. Geluk gehad dat ondanks mijn verkeerde verwachtingen, mijn investering toch de juiste bleek. Geluk gehad dat ik niet in grondstoffen was gegaan. Geluk gehad dat ik toch geen huis heb gekocht met een lening, immers een schitterende investering tijdens hyperinflatie. Geluk gehad dat ik niet te zwaar in grondstoffen bedrijven ben gegaan. Geluk gehad dat ik geen Chinese aandelen heb gekocht. Allemaal zaken waar ik zeer dicht heb bijgestaan.
    Maar geluk blijf je niet hebben. Erken het, erken de fout dat je gemaakt hebt, en move on.
    De fout die ik gemaakt heb is dat ik geloofde dat we naar een hyperinflatie zouden gaan. Velen verkondigen dat vandaag nog steeds, claimen dat dit een sterke correctie is, en waarschuwen dat de inflatie om de hoek ligt want de overheid print nu nog meer geld! De dotcom crash versie 2 dus.
    Deze mensen kijken niet naar de feiten. Net zoals een ziekte bij een mens, moet je bij een ziekte in de economie kijken naar de symptomen en vervolgens via uitsluitsel komen tot de juiste ziekte.
    Mike Shedlock heeft die grondige analyse reeds gedaan in dit artikel. De belangrijkste tabel vind je hieronder waarin hij 17 symptomen van een economie/markt noemt en zegt of dat typisch is voor inflatie, disinflatie, hyperinflatie, stagflatie of deflatie:
    Ik haal er de symptomen uit die verschillen tussen inflatie en deflatie:
    1. Dalende huizenprijzen. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    2. Dalende intrestvoeten op staatsobligaties. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    3. Stijgende dollar. Hyperinflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    4. Dalende consumenten prijzen. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    5. Stijgende werkloosheid. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    6. Negatieve groei Bruto Binnenlands Product. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    7. Dalende beurs. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    8. Dalende marktwaarde van uitstaande kredieten. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    9. Banken potten cash op. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    10. Sparen stijgt in verhouding tot uitgaven. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    11. Koopkracht goud stijgt ten opzichte van grondstoffen. Disinflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    12. Stijgend aantal faillissementen van Banken. Inflatie: Nee, Deflatie: Ja – Vandaag: Ja
    Ik doe mijn hoedje af voor dergelijke analyse. Als je de zaak nuchter en zo wetenschappelijk mogelijk bekijkt dan kan je niet anders dan concluderen dat we nu in een echte, serieuze, deflatie zitten. En geen grote correctie of dotcom crash2.
    De meeste hyperinflationisten zullen dat ook herkennen maar er direct bij zeggen dat er zoveel geld geprint wordt vandaag om de gaten te dichten dat dit binnenkort zal omslaan in hyperinflatie.
    Daarop is mijn antwoord zeer eenvoudig. Misschien. En als het gebeurt is de vraag, wanneer? Feit is dat deze deflatie trend nieuw is en een abrupte omslag is met de sterke inflatie jaren van ervoor. Indien er al inflatie komt kan je beter wachten om je zo te positioneren totdat de feiten tonen dat dit ook zo is. En zolang de feiten tonen dat het niet zo is, dien je jezelf ook juist te positioneren, volgens de nieuwe deflatie realiteit.
    Maar om even verder te ‘filosoferen’ of hyperinflatie om de hoek ligt ga ik voort op de argumenten die gegeven worden. Het sterkste argument is dat de centrale bank ‘fiat’ geld heeft en inderdaad zoveel kan bij printen als ze willen. Dat is ook wat er gebeurt, alle gaten kunnen gedicht worden met nieuw geprint geld. In extremis kan de centrale bank euro’s gaan uitstrooien per helikopter zodat iedereen veel euro’s heeft en terug begint uit te geven.
    Hoewel dit juist is dat ze kan strooien, is het onjuist hieruit te concluderen dat mensen het terug zouden uitgeven. Immers, waarom in huizen, aandelen of grondstoffen investeren, als de prijs trend duidelijk naar beneden is? Dat is juist het argument van de deflationist. Eens de prijs trend keert en naar beneden gaat is dat een ‘self fulfilling prophecy’. Mensen beginnen te wachten, stellen aankopen uit, waardoor de prijs verder naar beneden gaat, de economie nog slechter gaat, de werkloosheid nog hoger, waardoor ze nog meer wachten. Net hetzelfde effect als bij inflatie maar dan omgekeerd. Waarom bleven mensen huizen kopen, desondanks de prijs duidelijk ‘duur’ was? Omdat ze vreesden dat ze anders nooit een huis nog zouden kunnen kopen, vanuit angst. En vanuit gulzigheid, omdat de prijs toch altijd omhoog is gegaan, en waarschijnlijk verder omhoog zal gaan. Daardoor kopen ze, en versterken ze de prijs naar boven, waardoor er nog meer angsthazen en opportunisten beginnen kopen.
    Dergelijke krachten zijn zeer sterk. En de centrale bank heeft hier weinig invloed op. Natuurlijk je kan iedereen een check van 100.000 euro sturen. Maar het is nog maar afwachten of de mensen dat geld gaan uitgeven, of dat ze net zoals de banken het gewoon gaan oppotten.
    Bovendien, stel dat ze het toch gaan uitgeven, dan heeft de centrale bank zero controle over aan wat ze het gaan uitgeven. De kans is groot dat ze het gaan uitgeven, niet aan zaken die dalen, maar aan zaken die stijgen. Dat wil zeggen vandaag, nog meer overheidsobligaties en nog meer goud, wat inderdaad een serieuze inflatie kan creëren, maar enkel in overheidsobligaties en goud! Wat de zaak nog erger maakt. Want daardoor stijgt het nog meer, wat het nog aantrekkelijker maakt, wat nog meer kapitaal wegzuigt uit vastgoed, beurzen en economie.
    Noteer dat tijdens een deflatie de prijzen van bijvoorbeeld huizen maar ook de beurs dus belachelijk laag kunnen gaan, net zoals ze belachelijk hoog kunnen gaan. Eenvoudigweg door dit effect, waarom iets kopen dat daalt?
    Nu investeren vanuit het idee dat hyperinflatie om de hoek ligt kan dus zeer pijnlijk worden. Want die hyperinflatie kan zeer lang op zich laten wachten, en de prijzen kunnen in tussentijds nog veel lager gaan. Straffer nog, de hyperinflatie kan volledig uitblijven en nadat we 10 jaar serieuze deflatie hebben gehad, we terug een normale bescheiden inflatie krijgen, een normale groei terug vanaf 0, zoals de Kondratieff cyclus voorspelt.
    Nu geloven dat hyperinflatie om de hoek ligt is dus een illusie, en als de investeerder zo gepositioneerd is, waarschijnlijk niet meer dan wishful thinking. Do not fool yourself like that!
    Het kan je duur komen te staan.

  2. Martin zegt:

    Beste Kees,
    Een paar opmerkingen.
    1. Harry Mulisch is misschien een geniale fantast, maar van zijn analytische vermogens zullen maar weinig mensen onder de indruk zijn geraakt.
    2. De crisis van de jaren dertig heeft niet tot de Tweede Wereldoorlog geleid. Nee, het is
    de afloop van de Eerste Wereldoorlog en de daaropvolgende herstelbetalingen die leidden tot het bankroet van Duitsland. Duitsers waren woedend. Daarna volgde in 1927 een periode van hyperinflatie die de hele Duitse middenklasse ruineerde en wegvaagde. Verbittering, rancune, ressentiment alom.
    En toen verscheen Adolf de Verlosser in de jaren dertig. Adolf de Verlosser leende kolossale bedragen van Zwitserland en bouwde daarmee een oorlogsindustrie op. En zie, de mensen hadden weer werk en verdienden weer geld. De mensen waren blij en aanbeden hun Verlosser. En alles wat de Verlosser beweerde was waarheid.
    De rest is geschiedenis.

  3. Martin zegt:

    Er zijn idioten zoals ik die reageren op je blog.
    Maar jij geeft geen antwoord en lult maar eindeloos door.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s